Yard. Doç. Dr. Okan YAŞAR*

Özet

Bu çalışma, Türkiye’de okutulan orta öğretim coğrafya ders kitaplarındaki ölçme ve değerlendirme çalışmalarının karşılaştırmalı bir analizini yapmaktadır. Bu anlamda coğrafya ders kitaplarında yer alan ölçme ve değerlendirme çalışmaları nicelik ve nitelik açısından ele alındıktan sonra sorular, zihinsel alan basamaklarına göre sınıflandırılmaktadır. Buna ilaveten coğrafya öğretmenlerinin sınıf içinde gerçekleştirdiği yazılı ve sözlü ölçme ve değerlendirme çalışmalarında göz önünde bulundurması gereken hususlar belirtildikten sonra, coğrafya ders kitaplarında yer alması gerekken ölçme ve değerlendirme yeterlilikleriyle ilgili öneriler sıralanmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Orta Öğretim, Coğrafya Dersi, Hedef Davranışlar, Ölçme ve Değerlendirme

Abstract

A Comparative Approach Directed to The Assessment and Evaluation Studies in The Geography Course Books Taught at The Secondary Education in Turkey

This study analyses the assessment and evaluation studies comparatively in the geography course books of the secondary education taught in Turkey. In this sense, after the assesment and evaluation studies which are taken place in the geography course books have been dealt both in respect of quantity and quality, the questions are classified according to the mental field phases. In addition to this, after the subject matters to be taken into consideration in the written and verbal assessment and evaluation studies that the gegraphy teachers have realized in the classroom have been stated, the suggestions concerning the assessment and evaluation sufficiencies that should be included in the geography course books have been put in order.

Key Words: Secondary Education, Geography Course, Target Behaviours, Measurement and Evaluation.

1. GİRİŞ

Öğretimin gerçekleşmesi için öğretim araçlarına ihtiyaç vardır. Öğretim araçları, öğrenenlerin gerekli davranışları kazanmasında en uç işlevi yerine getirir. Öğrenmenin zamanında gerçekleşmesi, kalıcı olması ve öğrenme ortamının sağlıklı bir şekilde oluşmasında öğretim araçları kullanılmaktadır. Öğretim ortamında en yaygın kullanılan araç ise kitaplardır. Ders kitaplarının diğer araçlara göre elde edilmesi ve kullanımı kolaydır. Diğer araçlara göre de çok farklı işlevlere sahiptir. Bu nedenle, en çok kullanılan araç konumundadır. Kitaplar içinde, öğretim ortamında en çok kullanılanları da ders kitaplarıdır. Çünkü bir kitabın ders kitabı olarak nitelendirilmesi, ilgili dersin programıyla örtüştüğü anlamına gelmektedir. Dolayısıyla programın hedef ve davranışlarının gerektirdiği strateji, yöntem ve teknikleri uygulamaya elverişli bir araç demektir. Bu açıdan bakıldığında ders kitabı, bir çok aracın işlevini yerine getirme durumunda olan bir araçtır. İyi hazırlanmış ders kitapları, konuların sıralanışı, hazırlık-değerlendirme soruları ve hazır etkinliklerle amaca uygun, düzenli ve hızlı bir öğretimin yapılmasına imkân verir (Kılıç & Seven, 2002, s.17-22). Yapılan bir araştırmada; Amerika Birleşik Devletleri, İsveç, Yunanistan, Avustralya ve Japonya’da, en fazla kullanılan öğretim materyalinin ders kitabı olduğu anlaşılmıştır (Petterson ve Diğerleri, 1991).

Ders kitapları, öğrenci ve öğretmene kendisini değerlendirme imkânı vermektedir. Ders kitaplarında bulunan değerlendirme çalışmaları, öğretimin başarılı bir şekilde yürütülmesine yardımcı olmaktadır. Başka bir ifadeyle, belirlenen hedeflere öğrencilerin ulaşma düzeylerini, ulaşılamamışsa nedenlerini ve hangi noktada problemin olduğunu tespit etmek değerlendirme ile mümkün olmaktadır. Ders kitaplarında bulunması gereken değerlendirme çalışmaları üç bölümden oluşmaktadır. Bunlar: 1-Hazırlık Çalışmaları, 2-Ünite/konu ortası değerlendirme ve 3-Ünite/konu sonu değerlendirme şeklinde sıralanabilir. Okulda verilen eğitime bağlı olarak bilginin ölçülmesinde sözü edilen değerlendirme çalışmalarının amacı; hedeflere bağlı olarak bireyin bilişsel, duyuşsal ve davranışsal yeterliliklerini tespit etmektir.

Okulda verilen eğitime bağlı olarak bilginin ölçülmesinde etkili olan faktörleri yedi başlık altında sıralayabiliriz:

1. Öğrencinin derse hazır oluş seviyesini belirlemek, 2. Değerlendirme ile öğrencilerin ne oranda öğrendiklerini ve öğretimin kuvvetli ve zayıf taraflarının belirlenmesini sağlamak, 3.Değerlendirme, öğrencilerin, öğretilen bilgi, beceri ve alışkanlıklara ne derece ulaşıp ulaşamadıklarını tespit etmek ve gerekli görülen tedbirleri almak, 4. Her ünitenin sonunda öğretilmesi planlanmış davranışlardan hangisinin tam olarak öğrenildiğini, hangilerinin de tam olarak öğrenilmediğini tespit etmek, 5. Öğretmenin izlediği yolun, yaptığı öğretim çalışmalarının verimini ölçmek, 6. Öğrencilerin düzeylerini, amaçlanan davranışlara hangi ölçüde yaklaştıklarını belirlemek, hedeflerle tutarlı öğrenme düzeyini belirlemek, 7. Öğrencilerin çalışmalarını değerlendirmesi, bir çok açıdan kendini tanıması ile mümkün olabilecektir.

Çoğu ders kitaplarında olduğu gibi Coğrafya ders kitaplarında da öğrencinin derse hazırlıklı gelmesi ve ünite/konuya yönelik ön hazırlıkları sağlamak amacı ile ders kitaplarında hazırlık sorularına yer verilmektedir. Ünite/konular itibariyle kazandırılması hedeflenen bilgi, tutum ve beceriler ise söz konusu ünite/konu metnine dayalı sorular yoluyla kazandırılmaya çalışılır. Ancak Türkiye’de coğrafya öğretmenlerinin önemli bir bölümü ders kitaplarında yer alan ünite sonu sorularına genellikle bağlı kaldığı görülmektedir. Bu düşünce; -yıllardır- gerek gözlemlerim ve gerekse “Okul Deneyimi” ve “Öğretmenlik Uygulaması” dersleri kapsamında orta öğretim kurumlarında uygulama yapan öğretmen adayı öğrencilerin kaleme aldığı gözlem raporlarının ortak bir sonucudur. Öğretmenlerin ünite sonu sorularına sıkça başvurması nedenleri arasında; konuları ders süresi dışına taşmadan bitirme endişesi olduğu kadar, derse hazırlanma sürecinde kolaycılığa kaçma düşüncesi de etkili olmaktadır. Oysa öğretmen, sınıf içerisindeki etkinliğini sorular yoluyla belirleyen bir eğitici olarak kabul edilmektedir. Ancak öğretmenin ders kitabında yer alan sorulara genellikle bağımlı kalması kendisini pasif bir konuma itebilmektedir. Böylece öğretmen üretici değil tüketici konuma geçmektedir.

Bununla birlikte, kitaplara bağlı ölçme değerlendirme işlemleri; öğretme-öğrenme sürecinin en önemli parçalarından biri olan öğrencilerin, kendi duygu ve düşüncelerini ifade edebilecekleri, bazı bilgi, beceri ve izlenimlerini uygulamalı olarak gösterebilecekleri yeterliliklerden uzak kalmalarına sebebiyet vermektedir. Böylece öğrenci; soruları metine bağlı olarak cevaplayabilen, kendi duygu ve düşüncelerini rahatça ifade edemeyen pasif bir konuma itilmektedir.

Ders kitaplarının fiziksel, görsel ve eğitsel tasarımı ile dil ve anlatım açısından taşıması gereken nitelikleri ile çeşitli disiplinlerde yazılmış ders kitaplarının söz edilen alanlardaki değerlendirmelerini yapan bir çok araştırma bulunmaktadır. Bunlardan bazıları; Katz (1984), Kent ve Diğerleri (1996), Kılıç & Seven (2002), Küçükahmet (2003), Grahm (1986), Milli Eğitim Bakanlığı (1995), Price (1981), Şahin (1990), Şahin ve Diğerleri (2001) ve Özgen (1987)’dir. Bununla birlikte ortaöğretim coğrafya ders kitapları ile bu kitaplardaki ölçme ve değerlendirme çalışmalarının yeterlilikleri açısından değerlendirilmesine ilişkin çok az sayıda çalışma bulunmaktadır. Dolayısıyla bu makale; Türkiye’de ortaöğretim coğrafya ders kitaplarında yer alan ölçme ve değerlendirme çalışmalarının karşılaştırmalı analizini yaparak, mevcut durum ve sorunlar tespiti sağlayarak geleceğe dönük öneriler getirmektedir. Ayrıca bu alanda çalışacak araştırmacılara fikir verebilir.

2. Çalışmanın Amacı ve Yöntem

Bu çalışmanın amacı; ortaöğretim coğrafya ders kitaplarında yer alan ölçme ve değerlendirme çalışmalarının karşılaştırmalı analizini yapmaktır. Araştırmaya konu teşkil eden kitaplar; öğrencilerin bilgi, kavram ve davranış basamağındaki yeterliliklerini tespit etmeyi amaçlayan ölçme ve değerlendirme çalışmalarını ne ölçüde sağladıkları karşılaştırmalı bir yaklaşımla ortaya konulmaktadır. Ancak çalışma, Bloom taksonomisi temel alınarak sürdürülmüştür(Bloom, 1956, s.141-225).

İncelenen ders kitaplarını; gerek Milli Eğitim Bakanlığı tarafından bir komisyona yazdırılmış coğrafya ders kitapları ve gerekse Milli Eğitim Bakanlığı denetiminden geçerek, özel sektör tarafından hazırlanmış ve okutulma süresi dolmamış olan ders kitapları teşkil etmektedir. Ele alınan her kitap; hem kendi ölçeğinde ve hem de kendi türünde diğer kitapla karşılaştırılarak ünitelerin ve konuların hedef davranışlarının ölçülmesinde çeşitli ve yeterli ölçme ve değerlendirme çalışmalarına yer verip vermediği saptanmaya çalışılmaktadır. Hedef davranışların ölçülmesinde, ölçme araçlarının nitelikleri bakımından değerlendirilmesi yapılmaktadır (Tablo 1-6).

Bununla birlikte öğretmenlerin sınıf içerinde gerçekleştirdikleri yazılı ve sözlü ölçme ve değerlendirme çalışmalarının özellikleri ve söz konusu sınavlarda göz önünde bulundurulacak hususlar ifade edildikten sonra, coğrafya ders kitaplarında bulunması gereken ölçme ve değerlendirme teknikleri ile öğretmenin uygulaması gereken ölçme ve değerlendirme stratejileri üzerinde durulmakta ve öneriler de bulunulmaktadır.

3. Ortaöğretim Coğrafya Ders Kitaplarında Ölçme ve Değerlendirme

Tüm derslerde olduğu gibi Coğrafya dersinin de öğretim programına yönelik gerçekleştirmek istediği genel ve özel hedefleri bulunmaktadır. Bununla birlikte Coğrafya ders kitaplarında yer alan hazırlık, ünite/konu ortası ve ünite sonu soruları; derse ilişkin genel ve özel hedeflerin amaca ulaşıp ulaşmadığını değerlendirmek amacıyla kullanılan araçlar olarak kabul edilmektedir. Söz konusu soruların diğer bir amacı da; öğrencileri bilgi, beceri, tutum ve davranış açısından geliştirmek ve değerlendirmektir.

Türkiye’de ders kitaplarındaki ölçme ve değerlendirme çalışmalarına ilişkin yapılan araştırmalarda hazırlık ve değerlendirme sorularıyla ilgili aşağıdaki problemler tespit edilmiştir: 1-Değerlendirme sorularında kapsam geçerliği yeterince sağlanamamaktadır, 2-Öğrencileri düşünmeye, araştırmaya ve yaratıcılığa sevk edecek sorulara fazlaca yer verilmezken; genel olarak ezbere dayalı bilişsel alanın bilgi basamağındaki sorulara çoğunlukla yer verilmektedir, 3-Değerlendirme ve hazırlık soruları bölümünde yeterli oranda kavrama ve uygulama basamağında sorulara yer verilmemektedir, 4- Ders kitaplarında yeterli oranda eleştirmeli, kısa cevaplı ve çoktan seçmeli sorular bulunmamaktadır ve 5- Değerlendirme sorularına büyük ölçüde cevap anahtarları verilmemektedir (Yiğitarslan,1995; Seven, 2001).

Türkiye’de orta öğretim ders kitaplarında görülen sorunların benzer bir şekilde coğrafya ders kitaplarında da yer aldığını görülmektedir. Coğrafya ders kitaplarında yer alan ölçme ve değerlendirme çalışmalarında karşılaşılan sorunlara geçmeden önce, coğrafya ders kitaplarındaki ölçme ve değerlendirme şekillerini yakından tanımamızda fayda bulunmaktadır.

Coğrafya ders kitaplarında yer alan ölçme ve değerlendirme çalışmaları üç bölümden oluşmaktadır: 1-Ünite başlarında yer alan hazırlık çalışmaları, 2-Ünite/konu içi değerlendirme çalışmaları ve 3-Ünite sonu değerlendirme çalışmaları.

Hazırlık çalışmaları, ön bilgilerin gözden geçirilmesini sağladığı gibi yeni bilgilerin öğrenilmesine de temel oluşturur. Öğrencilerin bir üniteye başlarken sahip oldukları bilişsel ve duyuşsal giriş davranışları, öğrencilerin ilgili üniteyi ne derece öğrendiklerini ve onların bu üniteyi belli bir düzeyde öğrenebilmeleri için hangi şartların gerekli olacağını göstermek bakımından önemlidir (Kılıç & Seven, 2002, s.71). Bununla birlikte Milli Eğitim Bakanlığı “Ders Kitapları İnceleme Yönetmeliği”ne göre, hazırlık sorularının sahip olması gereken özellikler şunlar olmalıdır: 1-Öğrencide ünite veya konuyu öğrenmek için ilgi ve istek uyandırmalıdır, 2- Öğrencilerin yakın çevresi, ihtiyaçları ve günlük yaşantısı ile ilgili olmalıdır, 3-Öğrencileri seviyelerine uygun araştırma, inceleme, deney ve gözlem yapmaya teşvik etmelidir ve 4-Öğrencilerin bilgi ve beceri birikimlerine uygun olmalıdır (Türkiye Cumhuriyeti Milli Eğitim Bakanlığı, 1995).

Burada ifade edilmesi gereken noktalardan biri de; hazırlık soruları gözlemlenebilir ve ölçülebilir davranışları içermelidir. Soru ve çalışma sayısı öğrencilerin çok fazla zamanlarını almayacak şekilde düzenlenmelidir. Somut, gerçekleştirilebilir davranışlara yönelik olmalıdır. Ayrıca hazırlık çalışmaları öğrencilerin yakın çevresi, ihtiyaçları ve günlük yaşantısı ile ilgili olmalıdır. Öğrencide eleştirel düşünmenin gelişmesini sağlayan çalışmalara yer verilmedir (Kılıç & Seven, 2002, s.72-73). Gelişigüzel hazırlanmış hazırlık soruları öğrencileri ünite/konulara hazırlayamamakta ve hatta motive etmekten uzak kalmaktadır.

Ders kitaplarında konuların sunumu sırasında ara değerlendirmelere de yer verilmektedir. Konuların işlenişi sırasında yapılan ara değerlendirme sorularını uyarıcı sorular, pekiştirici sorular, geliştirici sorular ve araştırma soruları teşkil etmektedir. Uyarıcı sorular, konu başlarında öğrencilerin konuya karşı uyarılmalarını sağlayan sorulardır. Öğrencilerin öğrendiklerinde kalıcılığı sağlamak ve konuların tekrarlanmasını ve kontrolünü sağlamak amacıyla sorulan sorulara ise pekiştirici sorular denir. Öğrenci, pekiştirici sorular ile konuyu öğrenememişse yeniden çalışması gerektiği bilincine varacaktır.

Geliştirici sorular, işlenen konuyla ilgili öğrencinin zihninde şemaların tam olarak oturmasını sağlar. Öğrenci bir konuyu öğrenebilir. Ancak onun üzerinde detaylı bir şekilde düşünüp, sınırlarını iyice çizmez ise zamanla bu bilgileri başka bilgilerle karıştırır. Öğrencinin elde ettiği bilgiyi geliştirip, kendisine mâl edecek sorularla karşılaşmasını sağlamak gerekir. Son olarak, konuların sunumu sırasında baş vurulan sorulardan biri de alıştırma sorularıdır. Alıştırma soruları, işlenen konuyla ilgili kazanılan bilgilere eleştirel bir gözle bakılmasını ve bilginin zenginleştirilmesini sağlar. Öğrencilerin ilgilerini sürekli kılmak için bu tip sorulara ver verilebilir. Bu tip sorular, konuyla çok daha yakından ilgilenen ve geniş bilgi edinmek isteyen öğrencilere de rehberlik eder(Kılıç & Seven, 2002, s.74).

Sonuç olarak, konuların sunumu sırasında ders kitaplarında yer alan bu tür sorular, öğrencilerin derse katılımını sağladığı gibi, öğrenmeye de önemli bir katkı sağlamaktadır. Öğretmen gözlemlerine göre hangi tip soruların hangi konularda sorulması gerektiğini çok iyi planlamalı ve gerektiğinde uygulamaya geçmelidir.

Ölçme; belli bir özelliğe, bir bireyin sahip olma derecesini sayısal olarak betimlemeye denir(Linn & Gronlund, 1995). Değerlendirme ise ölçme sorularına belirli kurallar (ölçütler) çerçevesinde yapılan yargılama, karar verme ve yorumlama işidir. Eğitimde değerlendirme, öğretmenin öğrenciyi tüm yönleriyle tanıması, öğrencinin başarı gücünü tahmin etmesi ve değerlendirme sonuçlarını başarısını tayinde işe yarayan bir dönüt sistemi ve aracı olarak kabullenmesi, öğrenci hakkında her türlü bilgiyi toplayıp bunlara dayalı olarak öğrenciyi bir üst düzeye çıkarma çabasıdır (Korkmaz, 2001, s.117).

Ders kitaplarında ünite sonlarında yeni bir üniteye geçmeden önce ünitenin hedef davranışlarına ulaşılıp ulaşılmadığını tespit etmek için değerlendirme yapılması gerekmektedir. Söz konusu yaklaşım öğretmene, öğretme-öğrenme sürecinin niteliğini sorgulama ve eksikliklerini görme ve düzeltme imkânı sağlar. Günümüzde ders kitaplarında, ünite sonlarında sadece o üniteyi kapsayan sorular yer almaktadır. Ancak bu sorular çoğu kez öğrencilerin kendilerini değerlendirmelerinde yeterli olmamaktadır. Çünkü öğrenciye, cevapladığı soruların ne kadarını doğru cevapladığında, başarı düzeyinin ne olacağının bildirilmesi gerekmektedir. Dolayısıyla kitapta; alınan puanının ne anlama geldiğini belirten bölümlerin yer alması, kitabın kullanılışlığını arttıracaktır. Bu bağlamda Coğrafya ders kitaplarında ünite sonu sorularında bulunması gereken nitelikleri şu şekilde sıralayabiliriz:

1. Ölçme işleminde kullanılan ölçme aracının hedef davranışlara uygunluğu sağlanmalıdır

Ünite sonlarında kullanılan ölçme araçlarının hedef davranışlara uygunluğu sağlanmalıdır. Ders kitaplarında yer alacak bilişsel, duyuşsal ve devinişsel alandaki davranışları ölçmeye yönelik soru tipleri şunlardan oluşmalıdır: Bilişsel alandaki davranışlarla ilgili hazırlanan sorular uzun cevaplı, kısa cevaplı, çoktan seçmeli ya da boşluk doldurma şeklinde olmalıdır. Değerlendirme bölümünde duyuşsal alandaki davranışların ölçülmesine yönelik olarak tutum ölçekleri ve gözlem formları yer almalıdır. Bu arada beceriye yönelik derslerde devinişsel alana ait davranışların ölçülmesi mümkün olmaktadır. Söz konusu davranışların ölçülmesi için de gözlem formlarına ihtiyaç bulunmaktadır.

Ayrıca bilişsel alandaki davranışların ölçülmesinde yönelik hazırlanacak sorularda hedefin basamak düzeyi gözden kaçırılmamalıdır. Türkiye’de orta öğretim coğrafya ders kitaplarında bilişsel davranışların ölçülmesiyle ilgili ölçme araçları yer alırken, duyuşsal ve devinişsel davranışların ölçülmesiyle ilgili ölçme araçlarının yer almadığını tespit ettik. Hedef davranışların düzeyi farklı ölçme araçları ve soru tiplerinin belirlenmesinde etkili olurken, ders kitaplarında sadece bilişsel alandaki soruların yer alması, öğretmenlerin, öğrencilerde duyuşsal ve devinişsel yeterlilikleri eksik ölçmelerine sebebiyet vermektedir.

2. Ölçme aracının güvenirlik, kapsam geçerliliği ve kullanışlılığının sağlanması gereklidir

Güvenirlik, herhangi bir ölçme aracının ölçtüğü özellikleri ne derece duyarlılıkla ölçebildiği, yani ölçme sonuçlarının hatadan ne derece arınmış olduğudur. Güvenirlik ölçü aracının tutarlılığıdır. Güvenirlik bir aracın aynı gruba iki ya da üç kez uygulandığında gruptaki her öğrencinin tüm uygulamalarda aynı puanı almasıdır. Eğer iki ölçüm arasındaki fark yok ya da az ise o testin güvenirliği yüksek, bu fark çok ise o testin güvenirliği düşüktür. Ölçme araçlarının tümü için bu özellik geçerlidir (Küçükahmet, 2004, s.195).

Bir öğretim programı ya da üniteyle ilgili değerlendirme yapmak için, tüm davranışlarla ilgili ölçme sonuçlarının elde edilmiş olması kapsam geçerliliğini sağlar. Fakat bütün davranışları kapsayan sorular çok fazla olabilir. Bunu hem hazırlamak, hem de uygulamak çok zaman alabilir. Bu durumda ölçmeye konu olan evreni temsil yetkisine sahip davranışlara ait soruların hazırlanması gerekir. Bu yolla da kapsam geçerliliği sağlamış olur (Kılıç & Seven, 2002, s.77). Bloom, Hasting ve Madaus (1971) davranışların sınıflandırılmasına yönelik kapsamlı çalışmalarda bulunmuşlardır. Kapsam geçerliliğinin tespit edilmesinde; testi oluşturan davranışların evrenini temsil etme düzeyinin belirlenmesinde bir belirtke tablosunun hazırlanmasını önermişlerdir (Tan ve Diğerleri, 2003, s. 236).

Ünite sonu sorularıyla üniteye ilişkin kapsam geçerliliği sağlanamamış ise hem öğretmen ve öğrenci yanılır hem de başarıyı olumsuz yönde etkileyerek bireyin yanlış kanaatlere sahip olmasına neden olur. Dolayısıyla ünite sonu sorularında ölçme araçlarında geçerliliği artırmak istiyorsak, sorular o ünitedeki tüm konuları kapsamalıdır. Kapsam geçerliliği düşük olan ölçme araçlarının güvenirliği de azdır.

Son olarak, bir ölçme aracının kullanılışlığı; o aracı kullanan ve değerlendiren kişi için kolaylığıdır. Bir ölçme aracının kullanılışlı olabilmesi için şu özelliklere sahip olması gerekir: a-Ölçme aracının bir uygulama yönergesi olmalıdır, b-Ölçme aracı öğretmen ve öğrenci için kullanışlı olmalıdır, c-Ölçme aracı ucuza mal edilmelidir ve tekrar kullanılabilmelidir(Küçükahmet, 2004, s.199-200).

3- Soruların puanlarının ne anlama geldiği hakkında öğrenciye bilgi verilmelidir.

Değerlendirmenin olabilmesi için öğrenciye bildirilecek bir ölçütün ve ölçüm gerçekleştikten sonra da başarı hakkında nasıl karar verileceğinin öğrenciye bildirilmesi gerekir. Eğer soruların amacı öğrencilerin kendi kendine dönüt almasını sağlanmaksa, öğrencilerin bu konuda ne gibi bir yol izleyeceklerinin belirtilmesi sağlıklı bir dönüt için gerekli olacaktır. Bununla birlikte ders kitaplarında cevap anahtarlarına yer verilmelidir. Cevap anahtarı, öğrenciler tarafından ölçme ve değerlendirme sürecinde ölçüt olarak cevapları karşılaştırmada kullanılacağından vazgeçilmez bir ek olmalıdır. Aksi taktirde, öğrencilerin konuya tekrar dönüp teker teker yazılanlarla cevapları karşılaştırmaları gerekecektir. Bu sıkıcı olacağı gibi, çoğu öğrenci tarafından tercih edilmeyen bir durumdur (Kılıç & Seven, 2002, s.78).

4. Değerlendirme soruları uygulamaya dönük olmalıdır

Ünite ve konu sonlarında yapılan değerlendirmenin bir işlevi de, öğrencilere; araştırma-inceleme, muhakeme etme, deney ve gözlem yapma yeterlilikleri kazandırmaktır. Ancak, araştırma- inceleme, deney ve gözlem konularının öğrencilerin farklı ilgi düzeyleri ve çevrelerinin dikkate alınarak belirlenmesi gerekmektedir. Bu arada ilgili bölüm veya ünite ile ilgili sorular aynı zamanda öğrencilere bilgi, tutum ve davranışlar kazandırmaya yönelik olmalıdır. Sonuç olarak değerlendirme soruları; öğrencilerin konuyu pekiştirmesine yönelik uygulama çalışmalarına yer vermelidir. Öğrenci merkezli yaklaşımlar getirmelidir.

5. Ölçme soruları hazırlanırken uyulması gereken diğer hususlara dikkat edilmelidir

Ölçme soruları hazırlanırken, bir ölçme aracında bulunması gereken nitelikler göz önünde bulundurulmadır. Bununla birlikte soru tiplerine göre özel hususlar ve dil ve anlatım ilkelerine dikkat edilmelidir.

Orta öğretim coğrafya ders kitaplarında ünite sonu soruları öğrencilerin;

1. Varlıkları, varlıkların birbirleriyle ilgisini; insan-doğal çevre ilişkilerini; bu ilişkilerden kaynaklanan olayları, bu olayların dağılış, bağlantı ve sebep-sonuç ilişkilerini, 2. Tarifler, örneklemeler, karşılaştırmalar yapmalarını ve sebep-sonuç ilişkisi kurabilmelerini, 3. Olay, düşünce ve duyguları açıklamayıp çözümleyebilmelerini, 4. Çözümlemeyle elde edilen ayrıntılardan ünitenin bütününü anlamaya yarayan birleştirme yapabilmelerini, 5. Doğal çevre, beşeri çevre ve doğal-beşeri çevre ilişkileriyle ilgili kavramları tanımalarını, ana fikir ve yardımcı fikirleri saptaya bilmelerini, yazılı ve sözlü ifade edebilmelerini sağlayacak becerileri ölçmeye yönelik olmalıdır.

Coğrafya ders kitaplarında ölçme ve değerlendirme çalışmaları gözden geçirildiğinde ünite sonu sorularının öncelikli olarak bilişsel alanın “bilgi” ve “kavrama” basamağı yeterliliklerini ölçtüğü veya sözü edilen alanda sorular yönelttiği ancak “uygulama” boyutunda soruların ise az yer aldığı görülmektedir. Duyuşsal (hissî) ve psiko-motor (harekî) davranışlarla ilgili becerilerin geliştirilmesini amaçlayan soruların hemen hemen yok denecek kadar az olduğu görülür.

Şimdi araştırmamıza konu teşkil eden on orta öğretim coğrafya ders kitabını, önce ölçme ve değerlendirme boyutunu niceliksel (Unutulmamalıdır ki kitaplardaki soru sayısı ve bu bakımdan kitapların karşılaştırılması, kitabın kalitesini arttırdığı düşüncesi yanlıştır. Çünkü amaçsızca seçilerek çoğaltılmış soruların da öğrenciyi ne oranda ölçeceğini ve ne kadar güvenilir bir değerlendirmeye yol açacağını tahmin etmemek güç olmaması gerekir.) ve niteliksel bakımından ele aldıktan sonra, yukarıda genel çerçevesi çizilen düşüncelerin adeta somutlaştırılmasını sağlayan ders kitaplarını bu anlamda yakından tanıyalım. Orta öğretim coğrafya ders kitaplarını (Tablo 1) ders türleri dikkate alınarak kendi içerisinde ölçme ve değerlendirme karakteristikleri bakımından karşılaştırıldığında şu sonuçlar ortaya çıkmaktadır:

a. Çeşitli lise türlerinde okutulan ve “Genel Coğrafya ve Türkiye Bölgeler Coğrafyası” konularını kapsayan “Lise Coğrafya” adlı ders kitaplarını karşılaştırdığımızda ilgi çekici sonuçlar ortaya çıkmaktadır. İnkılap Kitapevi tarafından yayımlanan “Lise Coğrafya” adlı ders kitabında 12 ünite ve bu ünite başlarında 41 “hazırlık sorusu” yer alırken, söz konusu ünite sonlarında toplam 173 “değerlendirme sorusu” yer almaktadır. Üniteyi değerlendirme sorularından 157’si yazılı ya da sözlü olarak cevaplandırılabilecek sorular iken, 16 adeti de kısa cevaplı testler özelliği göstermektedir. Buna karşılık Altın Kitapları Yayınevi tarafından yayımlanan “Lise Coğrafya” adlı coğrafya kitabında yukarıda adı geçen kitaptan daha fazla sayıda hazırlık sorusu yer almaktadır. Başka bir ifadeyle adı geçen kitapta 58 hazırlık sorusu yer almaktadır. Ancak bu kitapta yer alan değerlendirme sorusu sayısı 103’tür ve birinci kitaptan yetmiş adet azdır. Üniteyi değerlendirme sorularından 88’i yazılı ya da sözlü olarak cevaplandırılabilecek sorular iken, 15 adeti de kısa cevaplı testler özelliği göstermektedir.

b. Çeşitli lise türlerinde seçmeli olarak okutulan “Türkiye’nin Beşeri ve Ekonomik Coğrafyası” adlı dersle ilgili olarak basılmış iki ayrı kitap inceleme kapsamına alınmıştır. Bunlardan İnkılâp Kitapevi tarafından yayımlanan “Türkiye’nin Beşeri ve Ekonomik Coğrafyası” adlı kitapta 8 ünite yer almakta olup, kitapta yer alan hazırlık soruları toplamı 38’dir. Bununla birlikte ünite sonu değerlendirme soruları toplamı ise 119’dur. Söz konusu üniteyi değerlendirme sorularının 119’u yazılı veya sözlü olarak cevaplandırılacak sorular iken, 10’u da kısa cevaplı testler özelliği göstermektedir. Buna karşılık Doğan Yayıncılık tarafından yayımlanan “Türkiye’nin Beşeri ve Ekonomik Coğrafyası”

Tablo 2: Araştırmamıza Konu Teşkil Eden Ders Kitapları ve Bunların Ölçme ve Değerlendirme Karakteristikleri

SIRA NO	ÖLÇME- DEĞERLENDİRME KİTAP ADI	Toplam Ünite Sayısı	Hazırlık Sorusu Sayısı	HAZIRLIK SORULARININ TAKSONOMİK DEĞERLERİ								Konuların Sunumu Sırasında Değerlendirme Soruları	Üniteyi Değerlendirme Soruları Toplamı	ÜNİTEYİ DEĞERLENDİRME SORU TİPLERİ				ÜNİTE SONU SORULARININ TAKSONOMİK DEĞERLERİ
				HAZIRLIK SORULARININ TAKSONOMİK DEĞERLERİ										*Yazılı Yoklamalar*	*Çoktan Seçmeli Test*	*Kısa Cevaplı Testler*	*Doğru-Yanlış Testleri*	Bilişsel (Zihni)						Duyuşsal (Hissî)	Psiko-Motor (Harekî)
				Bilişsel						Duyuşsal (Hissî)	Psiko-Motor (Harekî)							*Bilgi*	*Kavrama*	*Uygulama*	*Analiz*	*Sentez*	Değerlendirme
				*Bilgi*	*Kavrama*	*Uygulama*	*Analiz*	*Sentez*	Değerlendirme	Duyuşsal (Hissî)	Psiko-Motor (Harekî)							*Bilgi*	*Kavrama*	*Uygulama*	*Analiz*	*Sentez*	Değerlendirme
1	Lise Coğrafya (İbrahim Atalay)	12	41	10	19	12							173	157		16		64	90	15	3	1
2	Lise Coğrafya (Sırrı Erinç)	12	58	20	28	10							103	88		15		61	36	4	2
3	Türkiye’nin Beşeri ve Ekonomik Coğrafyası (İbrahim Atalay)	8	38	21	17								129	119		10		61	67	1
4	Türkiye’nin Beşeri ve Ekonomik Coğrafyası (Ertuğrul Erdoğan- Doğan Aydın)	8	61	20	37	2				2			141	131