International Journal of Progressive Education, Volume 1 Number 2, 2005
© 2005 INASED
TÜRKİYE’DE OKUTULAN ORTA ÖĞRETİM
COĞRAFYA DERS KİTAPLARINDA
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARINA
YÖNELİK KARŞILAŞTIRMALI BİR YAKLAŞIM
Yard. Doç. Dr. Okan YAŞAR
Özet
Bu
çalışma, Türkiye’de okutulan orta öğretim coğrafya ders kitaplarındaki ölçme ve
değerlendirme çalışmalarının karşılaştırmalı
bir analizini yapmaktadır. Bu anlamda coğrafya ders kitaplarında
yer alan ölçme ve değerlendirme çalışmaları nicelik ve
nitelik açısından ele alındıktan sonra sorular, zihinsel
alan basamaklarına göre
sınıflandırılmaktadır. Buna ilaveten
coğrafya öğretmenlerinin sınıf içinde
gerçekleştirdiği yazılı ve sözlü ölçme ve
değerlendirme çalışmalarında göz önünde bulundurması
gereken hususlar belirtildikten sonra, coğrafya ders kitaplarında yer
alması gerekken ölçme ve
değerlendirme yeterlilikleriyle ilgili öneriler sıralanmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Orta Öğretim,
Coğrafya Dersi, Hedef Davranışlar, Ölçme ve Değerlendirme
Abstract
A Comparative Approach Directed to The Assessment and Evaluation
Studies in The Geography Course Books Taught at The Secondary Education in
Turkey
This study analyses
the assessment and evaluation studies comparatively in the geography course
books of the secondary education taught in Turkey. In this sense, after the
assesment and evaluation studies which are taken place in the geography course
books have been dealt both in respect of quantity and quality, the questions
are classified according to the mental field phases. In addition to this, after
the subject matters to be taken into consideration in the written and verbal
assessment and evaluation studies that the gegraphy teachers have realized in the classroom have been stated,
the suggestions concerning the assessment and evaluation sufficiencies that
should be included in the geography course books have been put in order.
Key Words: Secondary Education, Geography Course,
Target Behaviours, Measurement and Evaluation.
1. GİRİŞ
Öğretimin gerçekleşmesi için
öğretim araçlarına ihtiyaç vardır. Öğretim araçları,
öğrenenlerin gerekli davranışları kazanmasında en uç
işlevi yerine getirir. Öğrenmenin zamanında gerçekleşmesi,
kalıcı olması ve öğrenme ortamının
sağlıklı bir şekilde oluşmasında öğretim
araçları kullanılmaktadır. Öğretim ortamında en
yaygın kullanılan araç ise kitaplardır. Ders
kitaplarının diğer araçlara göre elde edilmesi ve
kullanımı kolaydır. Diğer araçlara göre de çok farklı
işlevlere sahiptir. Bu nedenle, en çok kullanılan araç
konumundadır. Kitaplar içinde, öğretim ortamında en çok
kullanılanları da ders kitaplarıdır. Çünkü bir kitabın
ders kitabı olarak nitelendirilmesi, ilgili dersin programıyla örtüştüğü
anlamına gelmektedir. Dolayısıyla programın hedef ve
davranışlarının gerektirdiği strateji, yöntem ve
teknikleri uygulamaya elverişli bir araç demektir. Bu açıdan
bakıldığında ders kitabı, bir çok aracın
işlevini yerine getirme durumunda olan bir araçtır. İyi
hazırlanmış ders kitapları, konuların
sıralanışı, hazırlık-değerlendirme
soruları ve hazır etkinliklerle amaca uygun, düzenli ve
hızlı bir öğretimin yapılmasına imkân verir (Kılıç
& Seven, 2002, s.17-22). Yapılan bir araştırmada;
Amerika Birleşik Devletleri, İsveç, Yunanistan, Avustralya ve
Japonya’da, en fazla kullanılan öğretim materyalinin ders kitabı
olduğu anlaşılmıştır (Petterson ve
Diğerleri, 1991).
Ders kitapları, öğrenci ve
öğretmene kendisini değerlendirme imkânı vermektedir. Ders kitaplarında
bulunan değerlendirme çalışmaları, öğretimin
başarılı bir şekilde yürütülmesine yardımcı
olmaktadır. Başka bir ifadeyle, belirlenen hedeflere
öğrencilerin ulaşma düzeylerini, ulaşılamamışsa
nedenlerini ve hangi noktada problemin olduğunu tespit etmek
değerlendirme ile mümkün olmaktadır. Ders kitaplarında
bulunması gereken değerlendirme çalışmaları üç
bölümden oluşmaktadır. Bunlar:
1-Hazırlık
Çalışmaları, 2-Ünite/konu
ortası değerlendirme ve 3-Ünite/konu
sonu değerlendirme şeklinde
sıralanabilir. Okulda verilen eğitime bağlı olarak bilginin
ölçülmesinde sözü edilen değerlendirme çalışmalarının
amacı; hedeflere bağlı olarak bireyin bilişsel,
duyuşsal ve davranışsal yeterliliklerini tespit etmektir.
Okulda verilen eğitime bağlı
olarak bilginin ölçülmesinde etkili olan faktörleri yedi başlık
altında sıralayabiliriz:
1.
Öğrencinin derse hazır oluş seviyesini belirlemek, 2.
Değerlendirme ile öğrencilerin ne oranda öğrendiklerini ve
öğretimin kuvvetli ve zayıf taraflarının belirlenmesini
sağlamak, 3.Değerlendirme,
öğrencilerin, öğretilen bilgi, beceri ve
alışkanlıklara ne derece ulaşıp
ulaşamadıklarını tespit etmek ve gerekli görülen tedbirleri
almak, 4. Her ünitenin sonunda öğretilmesi planlanmış
davranışlardan hangisinin tam olarak öğrenildiğini,
hangilerinin de tam olarak öğrenilmediğini tespit etmek, 5. Öğretmenin izlediği
yolun, yaptığı öğretim çalışmalarının
verimini ölçmek, 6. Öğrencilerin düzeylerini, amaçlanan
davranışlara hangi ölçüde yaklaştıklarını
belirlemek, hedeflerle tutarlı öğrenme düzeyini belirlemek, 7.
Öğrencilerin çalışmalarını değerlendirmesi, bir
çok açıdan kendini tanıması ile mümkün olabilecektir.
Çoğu ders kitaplarında olduğu
gibi Coğrafya ders kitaplarında da öğrencinin derse
hazırlıklı gelmesi ve ünite/konuya yönelik ön
hazırlıkları sağlamak amacı ile ders kitaplarında
hazırlık sorularına yer verilmektedir. Ünite/konular itibariyle
kazandırılması hedeflenen bilgi, tutum ve beceriler ise söz konusu
ünite/konu metnine dayalı sorular yoluyla kazandırılmaya çalışılır.
Ancak Türkiye’de coğrafya öğretmenlerinin önemli bir bölümü ders
kitaplarında yer alan ünite sonu sorularına genellikle
bağlı kaldığı görülmektedir. Bu düşünce; -yıllardır-
gerek gözlemlerim ve gerekse “Okul
Deneyimi” ve “Öğretmenlik
Uygulaması” dersleri kapsamında
orta öğretim kurumlarında uygulama yapan öğretmen
adayı öğrencilerin kaleme aldığı gözlem
raporlarının ortak bir sonucudur.
Öğretmenlerin ünite sonu sorularına sıkça
başvurması nedenleri
arasında; konuları ders süresi dışına taşmadan
bitirme endişesi olduğu kadar, derse hazırlanma sürecinde
kolaycılığa kaçma düşüncesi de etkili olmaktadır. Oysa
öğretmen, sınıf içerisindeki etkinliğini sorular yoluyla
belirleyen bir eğitici olarak kabul edilmektedir. Ancak öğretmenin
ders kitabında yer alan sorulara genellikle bağımlı
kalması kendisini pasif bir konuma itebilmektedir. Böylece
öğretmen üretici değil
tüketici konuma geçmektedir.
Bununla birlikte, kitaplara bağlı
ölçme değerlendirme işlemleri; öğretme-öğrenme sürecinin en
önemli parçalarından biri olan öğrencilerin, kendi duygu ve
düşüncelerini ifade edebilecekleri, bazı bilgi, beceri ve
izlenimlerini uygulamalı olarak gösterebilecekleri yeterliliklerden uzak
kalmalarına sebebiyet vermektedir. Böylece öğrenci; soruları
metine bağlı olarak cevaplayabilen, kendi duygu ve düşüncelerini
rahatça ifade edemeyen pasif bir konuma itilmektedir.
Ders kitaplarının fiziksel, görsel ve eğitsel
tasarımı ile dil ve anlatım açısından
taşıması gereken
nitelikleri ile çeşitli disiplinlerde yazılmış ders
kitaplarının söz edilen alanlardaki değerlendirmelerini yapan
bir çok araştırma bulunmaktadır. Bunlardan bazıları;
Katz (1984), Kent ve Diğerleri (1996), Kılıç & Seven (2002),
Küçükahmet (2003), Grahm (1986), Milli
Eğitim Bakanlığı (1995),
Price (1981), Şahin (1990),
Şahin ve Diğerleri (2001) ve Özgen (1987)’dir. Bununla birlikte
ortaöğretim coğrafya ders kitapları ile bu kitaplardaki ölçme ve değerlendirme
çalışmalarının yeterlilikleri açısından değerlendirilmesine ilişkin çok az
sayıda çalışma bulunmaktadır. Dolayısıyla bu
makale; Türkiye’de ortaöğretim
coğrafya ders kitaplarında yer alan ölçme ve değerlendirme
çalışmalarının karşılaştırmalı
analizini yaparak, mevcut durum ve sorunlar
tespiti sağlayarak
geleceğe dönük öneriler getirmektedir. Ayrıca bu alanda
çalışacak araştırmacılara fikir verebilir.
2. Çalışmanın Amacı ve Yöntem
Bu çalışmanın
amacı; ortaöğretim coğrafya ders kitaplarında yer alan
ölçme ve değerlendirme çalışmalarının
karşılaştırmalı analizini yapmaktır.
Araştırmaya konu teşkil eden kitaplar; öğrencilerin bilgi,
kavram ve davranış basamağındaki yeterliliklerini tespit
etmeyi amaçlayan ölçme ve değerlendirme çalışmalarını
ne ölçüde sağladıkları karşılaştırmalı
bir yaklaşımla ortaya konulmaktadır. Ancak çalışma,
Bloom taksonomisi temel alınarak
sürdürülmüştür(Bloom, 1956, s.141-225).
İncelenen ders
kitaplarını; gerek Milli Eğitim Bakanlığı
tarafından bir komisyona yazdırılmış coğrafya
ders kitapları ve gerekse Milli Eğitim Bakanlığı
denetiminden geçerek, özel sektör tarafından hazırlanmış ve
okutulma süresi dolmamış olan ders kitapları teşkil
etmektedir. Ele alınan her kitap; hem kendi ölçeğinde ve hem de kendi
türünde diğer kitapla karşılaştırılarak
ünitelerin ve konuların hedef davranışlarının
ölçülmesinde çeşitli ve yeterli
ölçme ve değerlendirme çalışmalarına yer verip
vermediği saptanmaya
çalışılmaktadır. Hedef davranışların
ölçülmesinde, ölçme araçlarının nitelikleri bakımından
değerlendirilmesi yapılmaktadır (Tablo 1-6).
Bununla birlikte öğretmenlerin sınıf içerinde
gerçekleştirdikleri yazılı ve sözlü ölçme ve değerlendirme
çalışmalarının özellikleri ve söz konusu sınavlarda
göz önünde bulundurulacak hususlar ifade edildikten sonra, coğrafya ders kitaplarında
bulunması gereken ölçme ve değerlendirme teknikleri ile
öğretmenin uygulaması gereken ölçme ve değerlendirme
stratejileri üzerinde durulmakta ve öneriler de bulunulmaktadır.
3.
Ortaöğretim Coğrafya Ders
Kitaplarında Ölçme ve Değerlendirme
Tüm derslerde olduğu gibi Coğrafya
dersinin de öğretim programına yönelik gerçekleştirmek
istediği genel ve özel hedefleri bulunmaktadır. Bununla birlikte
Coğrafya ders kitaplarında yer alan hazırlık, ünite/konu
ortası ve ünite sonu soruları; derse ilişkin genel ve özel
hedeflerin amaca ulaşıp ulaşmadığını
değerlendirmek amacıyla kullanılan araçlar olarak kabul
edilmektedir. Söz konusu soruların diğer bir amacı da;
öğrencileri bilgi, beceri, tutum ve davranış açısından
geliştirmek ve değerlendirmektir.
Türkiye’de ders kitaplarındaki ölçme ve
değerlendirme çalışmalarına ilişkin yapılan
araştırmalarda hazırlık ve değerlendirme
sorularıyla ilgili aşağıdaki problemler tespit
edilmiştir:
1-Değerlendirme sorularında kapsam geçerliği yeterince
sağlanamamaktadır, 2-Öğrencileri düşünmeye,
araştırmaya ve yaratıcılığa sevk edecek sorulara
fazlaca yer verilmezken; genel olarak ezbere dayalı bilişsel
alanın bilgi basamağındaki sorulara çoğunlukla yer
verilmektedir,
3-Değerlendirme ve hazırlık soruları bölümünde
yeterli oranda kavrama ve uygulama basamağında sorulara yer
verilmemektedir, 4- Ders kitaplarında yeterli oranda eleştirmeli,
kısa cevaplı ve çoktan seçmeli sorular bulunmamaktadır ve 5-
Değerlendirme sorularına büyük ölçüde cevap anahtarları verilmemektedir
(Yiğitarslan,1995; Seven, 2001).
Türkiye’de orta öğretim ders
kitaplarında görülen sorunların benzer bir şekilde coğrafya
ders kitaplarında da yer aldığını görülmektedir.
Coğrafya ders kitaplarında yer alan ölçme ve değerlendirme
çalışmalarında karşılaşılan sorunlara
geçmeden önce, coğrafya ders kitaplarındaki ölçme ve
değerlendirme şekillerini yakından tanımamızda fayda
bulunmaktadır.
Coğrafya ders kitaplarında yer alan
ölçme ve değerlendirme çalışmaları üç bölümden
oluşmaktadır: 1-Ünite başlarında yer alan
hazırlık çalışmaları, 2-Ünite/konu içi
değerlendirme çalışmaları ve 3-Ünite sonu
değerlendirme çalışmaları.
Hazırlık çalışmaları,
ön bilgilerin gözden geçirilmesini sağladığı gibi yeni
bilgilerin öğrenilmesine de temel oluşturur. Öğrencilerin bir
üniteye başlarken sahip oldukları bilişsel ve duyuşsal
giriş davranışları, öğrencilerin ilgili üniteyi ne
derece öğrendiklerini ve onların bu üniteyi belli bir düzeyde
öğrenebilmeleri için hangi şartların gerekli
olacağını göstermek bakımından önemlidir
(Kılıç & Seven, 2002, s.71). Bununla birlikte Milli
Eğitim Bakanlığı “Ders Kitapları İnceleme
Yönetmeliği”ne göre, hazırlık sorularının sahip
olması gereken özellikler şunlar olmalıdır: 1-Öğrencide ünite veya
konuyu öğrenmek için ilgi ve istek uyandırmalıdır, 2-
Öğrencilerin yakın çevresi, ihtiyaçları ve günlük
yaşantısı ile ilgili olmalıdır, 3-Öğrencileri
seviyelerine uygun araştırma, inceleme, deney ve gözlem yapmaya
teşvik etmelidir ve 4-Öğrencilerin bilgi ve beceri birikimlerine
uygun olmalıdır (Türkiye Cumhuriyeti Milli Eğitim
Bakanlığı, 1995).
Burada ifade edilmesi gereken noktalardan biri
de; hazırlık soruları gözlemlenebilir ve ölçülebilir
davranışları içermelidir. Soru ve çalışma
sayısı öğrencilerin çok fazla zamanlarını almayacak
şekilde düzenlenmelidir. Somut, gerçekleştirilebilir
davranışlara yönelik olmalıdır. Ayrıca
hazırlık çalışmaları öğrencilerin yakın
çevresi, ihtiyaçları ve günlük yaşantısı ile ilgili
olmalıdır. Öğrencide eleştirel düşünmenin
gelişmesini sağlayan çalışmalara yer verilmedir (Kılıç
& Seven, 2002, s.72-73). Gelişigüzel hazırlanmış
hazırlık soruları öğrencileri ünite/konulara
hazırlayamamakta ve hatta motive etmekten uzak kalmaktadır.
Ders kitaplarında konuların sunumu
sırasında ara değerlendirmelere de yer verilmektedir. Konuların
işlenişi sırasında yapılan ara değerlendirme
sorularını uyarıcı sorular, pekiştirici sorular,
geliştirici sorular ve araştırma soruları teşkil
etmektedir. Uyarıcı sorular, konu başlarında öğrencilerin
konuya karşı uyarılmalarını sağlayan
sorulardır. Öğrencilerin öğrendiklerinde
kalıcılığı sağlamak ve konuların
tekrarlanmasını ve kontrolünü sağlamak amacıyla sorulan
sorulara ise pekiştirici sorular denir. Öğrenci, pekiştirici
sorular ile konuyu öğrenememişse yeniden çalışması
gerektiği bilincine varacaktır.
Geliştirici sorular, işlenen konuyla
ilgili öğrencinin zihninde şemaların tam olarak
oturmasını sağlar. Öğrenci bir konuyu öğrenebilir.
Ancak onun üzerinde detaylı bir
şekilde düşünüp, sınırlarını iyice çizmez ise
zamanla bu bilgileri başka bilgilerle karıştırır.
Öğrencinin elde ettiği bilgiyi geliştirip, kendisine mâl edecek
sorularla karşılaşmasını sağlamak gerekir. Son
olarak, konuların sunumu sırasında baş vurulan sorulardan
biri de alıştırma sorularıdır.
Alıştırma soruları, işlenen konuyla ilgili
kazanılan bilgilere eleştirel bir gözle bakılmasını ve
bilginin zenginleştirilmesini sağlar. Öğrencilerin ilgilerini
sürekli kılmak için bu tip sorulara ver verilebilir. Bu tip sorular,
konuyla çok daha yakından ilgilenen ve geniş bilgi edinmek isteyen
öğrencilere de rehberlik eder(Kılıç & Seven, 2002, s.74).
Sonuç olarak, konuların sunumu
sırasında ders kitaplarında yer alan bu tür sorular,
öğrencilerin derse katılımını
sağladığı gibi, öğrenmeye de önemli bir katkı
sağlamaktadır. Öğretmen gözlemlerine göre hangi tip soruların
hangi konularda sorulması gerektiğini çok iyi planlamalı ve
gerektiğinde uygulamaya geçmelidir.
Ölçme; belli bir özelliğe, bir bireyin
sahip olma derecesini sayısal olarak betimlemeye denir(Linn &
Gronlund, 1995). Değerlendirme ise ölçme sorularına belirli
kurallar (ölçütler) çerçevesinde yapılan yargılama, karar verme ve
yorumlama işidir. Eğitimde değerlendirme, öğretmenin
öğrenciyi tüm yönleriyle tanıması, öğrencinin
başarı gücünü tahmin etmesi ve değerlendirme
sonuçlarını başarısını tayinde işe yarayan
bir dönüt sistemi ve aracı olarak kabullenmesi, öğrenci hakkında
her türlü bilgiyi toplayıp bunlara dayalı olarak öğrenciyi bir
üst düzeye çıkarma çabasıdır (Korkmaz, 2001, s.117).
Ders
kitaplarında ünite sonlarında yeni bir üniteye geçmeden önce ünitenin hedef davranışlarına
ulaşılıp ulaşılmadığını tespit
etmek için değerlendirme yapılması gerekmektedir. Söz konusu yaklaşım öğretmene, öğretme-öğrenme
sürecinin niteliğini sorgulama ve eksikliklerini görme ve düzeltme
imkânı sağlar. Günümüzde ders kitaplarında, ünite
sonlarında sadece o üniteyi kapsayan
sorular yer almaktadır. Ancak bu sorular çoğu kez
öğrencilerin kendilerini değerlendirmelerinde yeterli
olmamaktadır. Çünkü öğrenciye, cevapladığı
soruların ne kadarını doğru cevapladığında,
başarı düzeyinin ne olacağının bildirilmesi
gerekmektedir. Dolayısıyla kitapta; alınan puanının ne
anlama geldiğini belirten bölümlerin yer alması, kitabın
kullanılışlığını arttıracaktır. Bu
bağlamda Coğrafya ders kitaplarında ünite sonu sorularında
bulunması gereken nitelikleri şu şekilde sıralayabiliriz:
1. Ölçme işleminde
kullanılan ölçme aracının hedef davranışlara
uygunluğu sağlanmalıdır
Ünite
sonlarında kullanılan ölçme araçlarının hedef
davranışlara uygunluğu sağlanmalıdır. Ders
kitaplarında yer alacak bilişsel, duyuşsal ve devinişsel
alandaki davranışları ölçmeye yönelik soru tipleri
şunlardan oluşmalıdır: Bilişsel alandaki
davranışlarla ilgili hazırlanan sorular uzun cevaplı,
kısa cevaplı, çoktan seçmeli ya da boşluk doldurma şeklinde
olmalıdır. Değerlendirme bölümünde duyuşsal alandaki
davranışların ölçülmesine yönelik olarak tutum ölçekleri ve
gözlem formları yer almalıdır. Bu arada beceriye yönelik
derslerde devinişsel alana ait davranışların ölçülmesi
mümkün olmaktadır. Söz konusu davranışların ölçülmesi için
de gözlem formlarına ihtiyaç bulunmaktadır.
Ayrıca bilişsel alandaki
davranışların ölçülmesinde yönelik hazırlanacak sorularda
hedefin basamak düzeyi gözden kaçırılmamalıdır. Türkiye’de
orta öğretim coğrafya ders kitaplarında bilişsel davranışların
ölçülmesiyle ilgili ölçme araçları yer alırken, duyuşsal ve
devinişsel davranışların ölçülmesiyle ilgili ölçme
araçlarının yer
almadığını tespit ettik. Hedef davranışların
düzeyi farklı ölçme araçları ve soru tiplerinin belirlenmesinde
etkili olurken, ders kitaplarında sadece bilişsel alandaki
soruların yer alması, öğretmenlerin, öğrencilerde
duyuşsal ve devinişsel yeterlilikleri eksik ölçmelerine sebebiyet
vermektedir.
2. Ölçme aracının
güvenirlik, kapsam geçerliliği ve
kullanışlılığının sağlanması
gereklidir
Güvenirlik, herhangi bir ölçme
aracının ölçtüğü özellikleri ne derece duyarlılıkla
ölçebildiği, yani ölçme sonuçlarının hatadan ne derece
arınmış olduğudur. Güvenirlik ölçü aracının
tutarlılığıdır. Güvenirlik bir aracın aynı
gruba iki ya da üç kez uygulandığında gruptaki her
öğrencinin tüm uygulamalarda aynı puanı almasıdır.
Eğer iki ölçüm arasındaki fark yok ya da az ise o testin
güvenirliği yüksek, bu fark çok ise o testin güvenirliği
düşüktür. Ölçme araçlarının tümü için bu özellik geçerlidir (Küçükahmet, 2004, s.195).
Bir
öğretim programı ya da üniteyle ilgili değerlendirme yapmak
için, tüm davranışlarla ilgili ölçme sonuçlarının elde
edilmiş olması kapsam geçerliliğini sağlar. Fakat bütün
davranışları kapsayan sorular çok fazla olabilir. Bunu hem
hazırlamak, hem de uygulamak çok zaman alabilir. Bu durumda ölçmeye konu
olan evreni temsil yetkisine sahip davranışlara ait soruların
hazırlanması gerekir. Bu yolla da kapsam geçerliliği sağlamış
olur (Kılıç & Seven, 2002, s.77). Bloom, Hasting ve Madaus (1971)
davranışların sınıflandırılmasına
yönelik kapsamlı çalışmalarda bulunmuşlardır. Kapsam
geçerliliğinin tespit edilmesinde; testi oluşturan davranışların
evrenini temsil etme düzeyinin belirlenmesinde bir belirtke tablosunun
hazırlanmasını önermişlerdir (Tan ve
Diğerleri, 2003, s. 236).
Ünite
sonu sorularıyla üniteye ilişkin kapsam geçerliliği
sağlanamamış ise hem öğretmen ve öğrenci
yanılır hem de başarıyı olumsuz yönde etkileyerek bireyin
yanlış kanaatlere sahip olmasına neden olur.
Dolayısıyla ünite sonu sorularında ölçme araçlarında
geçerliliği artırmak istiyorsak, sorular o ünitedeki tüm
konuları kapsamalıdır. Kapsam geçerliliği düşük olan
ölçme araçlarının güvenirliği de azdır.
Son
olarak, bir ölçme aracının
kullanılışlığı; o aracı kullanan ve değerlendiren kişi için
kolaylığıdır. Bir ölçme aracının
kullanılışlı olabilmesi için şu özelliklere sahip
olması gerekir: a-Ölçme
aracının bir uygulama yönergesi olmalıdır, b-Ölçme
aracı öğretmen ve öğrenci için kullanışlı olmalıdır, c-Ölçme aracı ucuza mal edilmelidir ve
tekrar kullanılabilmelidir(Küçükahmet, 2004,
s.199-200).
3- Soruların puanlarının ne anlama geldiği hakkında
öğrenciye bilgi verilmelidir.
Değerlendirmenin olabilmesi için
öğrenciye bildirilecek bir ölçütün ve ölçüm gerçekleştikten sonra da
başarı hakkında nasıl karar verileceğinin
öğrenciye bildirilmesi gerekir. Eğer soruların amacı
öğrencilerin kendi kendine dönüt almasını sağlanmaksa,
öğrencilerin bu konuda ne gibi bir yol izleyeceklerinin belirtilmesi sağlıklı
bir dönüt için gerekli olacaktır. Bununla birlikte ders kitaplarında
cevap anahtarlarına yer verilmelidir. Cevap anahtarı, öğrenciler
tarafından ölçme ve değerlendirme sürecinde ölçüt olarak cevapları
karşılaştırmada kullanılacağından
vazgeçilmez bir ek olmalıdır. Aksi taktirde, öğrencilerin konuya
tekrar dönüp teker teker yazılanlarla cevapları
karşılaştırmaları gerekecektir. Bu
sıkıcı olacağı gibi, çoğu öğrenci
tarafından tercih edilmeyen bir durumdur (Kılıç
& Seven, 2002, s.78).
4. Değerlendirme
soruları uygulamaya dönük
olmalıdır
Ünite
ve konu sonlarında yapılan
değerlendirmenin bir işlevi de, öğrencilere;
araştırma-inceleme, muhakeme etme, deney ve gözlem yapma yeterlilikleri
kazandırmaktır. Ancak, araştırma- inceleme, deney ve gözlem
konularının öğrencilerin farklı ilgi düzeyleri ve
çevrelerinin dikkate alınarak belirlenmesi gerekmektedir. Bu arada ilgili
bölüm veya ünite ile ilgili sorular
aynı zamanda öğrencilere bilgi, tutum ve davranışlar
kazandırmaya yönelik olmalıdır. Sonuç olarak değerlendirme
soruları; öğrencilerin konuyu pekiştirmesine yönelik uygulama
çalışmalarına yer
vermelidir. Öğrenci merkezli yaklaşımlar getirmelidir.
5. Ölçme soruları hazırlanırken
uyulması gereken diğer hususlara
dikkat edilmelidir
Ölçme
soruları hazırlanırken, bir ölçme aracında bulunması
gereken nitelikler göz önünde bulundurulmadır. Bununla birlikte soru
tiplerine göre özel hususlar ve dil ve anlatım ilkelerine dikkat
edilmelidir.
Orta öğretim coğrafya ders
kitaplarında ünite sonu soruları öğrencilerin;
1. Varlıkları, varlıkların
birbirleriyle ilgisini; insan-doğal çevre ilişkilerini; bu
ilişkilerden kaynaklanan olayları, bu olayların
dağılış, bağlantı ve sebep-sonuç
ilişkilerini, 2. Tarifler, örneklemeler,
karşılaştırmalar yapmalarını ve sebep-sonuç
ilişkisi kurabilmelerini, 3. Olay, düşünce ve duyguları
açıklamayıp çözümleyebilmelerini, 4. Çözümlemeyle elde edilen
ayrıntılardan ünitenin bütününü anlamaya yarayan birleştirme
yapabilmelerini, 5. Doğal çevre, beşeri çevre ve
doğal-beşeri çevre ilişkileriyle ilgili kavramları
tanımalarını, ana fikir ve yardımcı fikirleri saptaya
bilmelerini, yazılı ve sözlü
ifade edebilmelerini sağlayacak becerileri ölçmeye yönelik
olmalıdır.
Coğrafya ders kitaplarında ölçme ve
değerlendirme çalışmaları gözden geçirildiğinde ünite
sonu sorularının öncelikli olarak bilişsel alanın “bilgi”
ve “kavrama” basamağı yeterliliklerini ölçtüğü veya sözü
edilen alanda sorular yönelttiği ancak “uygulama” boyutunda soruların ise az yer aldığı
görülmektedir. Duyuşsal (hissî) ve psiko-motor (harekî)
davranışlarla ilgili becerilerin geliştirilmesini amaçlayan
soruların hemen hemen yok denecek kadar az olduğu görülür.
Şimdi
araştırmamıza konu teşkil eden on orta öğretim
coğrafya ders kitabını, önce ölçme ve değerlendirme
boyutunu niceliksel (Unutulmamalıdır ki kitaplardaki soru
sayısı ve bu bakımdan kitapların karşılaştırılması,
kitabın kalitesini arttırdığı düşüncesi
yanlıştır. Çünkü
amaçsızca seçilerek çoğaltılmış soruların
da öğrenciyi ne oranda ölçeceğini ve ne kadar güvenilir bir
değerlendirmeye yol açacağını tahmin etmemek güç
olmaması gerekir.) ve niteliksel bakımından ele aldıktan
sonra, yukarıda genel çerçevesi çizilen düşüncelerin adeta
somutlaştırılmasını sağlayan ders
kitaplarını bu anlamda
yakından tanıyalım. Orta öğretim coğrafya ders
kitaplarını (Tablo 1) ders türleri dikkate alınarak kendi
içerisinde ölçme ve değerlendirme karakteristikleri bakımından
karşılaştırıldığında şu sonuçlar
ortaya çıkmaktadır:
a. Çeşitli lise türlerinde okutulan ve “Genel
Coğrafya ve Türkiye Bölgeler Coğrafyası” konularını
kapsayan “Lise Coğrafya” adlı ders kitaplarını
karşılaştırdığımızda ilgi çekici
sonuçlar ortaya çıkmaktadır. İnkılap Kitapevi
tarafından yayımlanan “Lise Coğrafya” adlı ders
kitabında 12 ünite ve bu ünite başlarında 41 “hazırlık sorusu” yer
alırken, söz konusu ünite sonlarında toplam 173 “değerlendirme sorusu” yer
almaktadır. Üniteyi değerlendirme sorularından 157’si
yazılı ya da sözlü olarak cevaplandırılabilecek sorular
iken, 16 adeti de kısa cevaplı testler özelliği göstermektedir.
Buna karşılık Altın Kitapları Yayınevi
tarafından yayımlanan “Lise Coğrafya” adlı coğrafya
kitabında yukarıda adı geçen kitaptan daha fazla sayıda
hazırlık sorusu yer almaktadır. Başka bir ifadeyle adı
geçen kitapta 58 hazırlık sorusu yer almaktadır. Ancak bu
kitapta yer alan değerlendirme sorusu sayısı 103’tür ve birinci
kitaptan yetmiş adet azdır. Üniteyi değerlendirme sorularından
88’i yazılı ya da sözlü olarak cevaplandırılabilecek sorular
iken, 15 adeti de kısa cevaplı testler özelliği göstermektedir.
b. Çeşitli lise türlerinde seçmeli olarak okutulan “Türkiye’nin Beşeri
ve Ekonomik Coğrafyası” adlı dersle ilgili olarak
basılmış iki ayrı kitap inceleme kapsamına
alınmıştır. Bunlardan İnkılâp Kitapevi
tarafından yayımlanan “Türkiye’nin Beşeri ve Ekonomik
Coğrafyası” adlı kitapta 8 ünite yer almakta olup, kitapta
yer alan hazırlık soruları toplamı 38’dir. Bununla birlikte
ünite sonu değerlendirme soruları toplamı ise 119’dur. Söz konusu
üniteyi değerlendirme sorularının 119’u yazılı veya
sözlü olarak cevaplandırılacak sorular iken, 10’u da kısa
cevaplı testler özelliği göstermektedir. Buna karşılık
Doğan Yayıncılık tarafından yayımlanan “Türkiye’nin
Beşeri ve Ekonomik Coğrafyası”
adlı kitapta
ünite başlarında 61 hazırlık sorusu bulunurken, ünite
sonlarında ise toplam 141 soru yer almaktadır. Söz konusu
soruların 131’i yazılı ya da sözlü cevaplandırılacak
sorular iken, geri kalan on adeti de kısa cevaplı testler
özelliğindedir.
c. Çeşitli lise türlerinde
seçmeli bir ders olarak okutulan “Türkiye Coğrafyası”
adlı dersin üç ayrı kitabı inceleme kapsamına
alınmıştır. Devlet kitapları arasında yer alan ve
Milli Eğitim Bakanlığı tarafından
hazırlanmış olan “Türkiye Coğrafyası” (Fiziki)
adlı kitapta 29 hazırlık sorusu ve 109 ünite sonu
değerlendirme sorusu yer almaktadır. İncelenen kitaplar
arasında en az hazırlık sorusuna sahip kitaplardan biri olan bu
kitap, değerlendirme sorularının çeşitlilik göstermesi
bakımından da diğer kitaplardan farklılaşan bir özelliktedir.
Kitapta yer alan 109 üniteyi değerlendirme sorusunun 42’si sözlü ya da yazılı
cevaplandırılacak sorular iken, 63’ü çoktan seçmeli test sorusudur.
Kısa cevaplı testler sayısı ise sadece dörttür. Bununla
birlikte Ders Kitapları A.Ş. tarafından yayımlanan “Türkiye
Coğrafyası” (Fiziki) adlı kitapta 23 hazırlık sorusu
yer almaktadır ve incelenen kitaplar arasında en az
hazırlık sorusuna sahip olan bir kitaptır. Benzer bir
şekilde ünite sonu değerlendirme soruları bakımından
da en az sayıda soruya sahip olan bir kitaptır. Kitapta 48
değerlendirme sorusu yer almakta olup, bunlardan 40’ı sözlü ya da
yazılı cevaplandırılacak sorular iken, 8’i kısa
cevaplı test sorusudur. Son olarak,
“Türkiye Coğrafyası” (Fiziki) adlı ders
kitapları serisinden bir diğer ders kitabı ise Doğan
Yayıncılık tarafından yayımlanmıştır.
Söz konusu kitapta 30 hazırlık sorusu ve 216 değerlendirme
sorusu yer almaktadır. İncelenen kitaplar arasında en fazla
ünite sonu değerlendirme sorusuna sahip olan bir kitaptır. Kitapta 70
sözlü ya da yazılı cevaplandırılacak soru yer alırken,
134 çoktan seçmeli test sorusu yer almaktadır. Ayrıca kitapta 12 adet
kısa cevaplı test sorusu yer almaktadır. Kitapta bulunan 134
adet çoktan seçmeli test sorusuyla
incelenen kitaplar arasında en fazla çoktan seçmeli test sorusu
bulunan bir kitaptır.
d. Çeşitli lise türlerinde okutulan “Ülkeler
Coğrafyası” adlı dersin üç ayrı kitabı inceleme
kapsamına alınmıştır. Doğan
Yayıncılık tarafından yayımlanan “Ülkeler
Coğrafyası” adlı kitapta 39 hazırlık sorusu yer
almaktadır. Kitapta 75 ünite sonu değerlendirme sorusu yer almaktadır
ve incelenen “Ülkeler Coğrafyası” kitapları içinde en
fazla hazırlık sorusu ve değerlendirme sorusuna sahip olan bir
kitaptır. Kitapta yer alan değerlendirme sorularının 65’i
sözlü ya da yazılı cevaplandırılacak sorular iken, 10’u
kısa cevaplı test sorusudur. Devlet kitapları arasında yer
alan ve Milli Eğitim Bakanlığı tarafından
hazırlanmış olan “Ülkeler Coğrafyası” adlı
kitapta 34 hazırlık sorusu ve 69 ünite sonu değerlendirme sorusu
yer almaktadır. Kitapta yer alan değerlendirme sorularının
51’i sözlü ya da yazılı cevaplandırılacak sorular iken,
18’i kısa cevaplı test sorusudur. SEK Yayınları
tarafından yayımlanan “Ülkeler Coğrafyası” adlı
kitapta 34 hazırlık sorusu yer almaktadır. Kitapta 59 üniteyi
değerlendirme sorusu yer almakta olup, bunlardan 51’i sözlü ya da
yazılı cevaplandırılacak sorular iken, 8’i kısa
cevaplı test sorusudur.
Orta öğretimin incelenen on coğrafya
ders kitabında 387 hazırlık sorusu yer alırken, kitap
başına düşen ortalama hazırlık sorusu sayısı
38.7’dir. İncelenen kitaplar içinde söz konusu ortalama değerin
altında olan kitap sayısı beştir. Başka bir ifadeyle
incelenen kitapların % 50’si ortalamaların altında
hazırlık sorusuna sahiptir. Buna karşılık incelenen
kitaplarda üniteyi değerlendirme soruları toplamı ise 1.122’dir.
Buna göre kitap başına düşen ünite sonu ortalama
değerlendirme sorusu sayısı 112’dir. Bu ortalamanın
altında olan kitap sayısı ise altıdır. Başka bir
ifadeyle incelenen kitapların yarıdan fazlası ortalamalar
altında değerlendirme sorusuna sahiptir. İncelenen kitaplarda
hazırlık sorusu sayısı 23-61 soru aralığında
değişim gösterirken, değerlendirme soruları 48-216 soru
aralığında dağılım göstermektedir. Son olarak;
incelenen kitapların hiçbirinde ünite/konu içi (ortası) soruya
rastlanmamıştır. Bu bağlamda ders kitaplarında uyarıcı,
pekiştirici ve geliştirici soruların yer almaması ölçme
ve değerlendirme çalışmaları açısından çok önemli
bir eksikliktir.
Şimdi de ele alınan kitaplarda yer
alan metin sonu sorularını ölçme ve değerlendirme ölçütleri
bakımından gözden geçirelim. Soruların nitelikleri
bakımından “hiç”, “az”, “orta”, “iyi” ve
“çok iyi” şeklinde derecelenmesi ise şu şekilde
gerçekleştirilmiştir. İncelenen ders kitaplarına ait ölçme
ve değerlendirme ölçütleri
tablolarında yer alan on bir
soru hiç (1 puan), az (2 puan), orta (3
puan), iyi (4 puan) ve çok iyi (5
puan) şeklinde puanlandırılmış olup, on bir sorunun her birine verilen puanlar
toplanarak soru sayısına bölünerek ilgili kitabın ortalama
değeri ve buna karşılık gelen derecelemesi
bulunmuştur.
Tablo 2 gözden geçirilirse, orta öğretim
coğrafya ders kitaplarından bir sıra no’lu kitapta yer alan
soruların niteliği çok iyi düzeydedir. Bununla birlikte
soruların öğrencilerin yaşına ve seviyesine uygun
olduğu, soruların sayısı, öğrencilerin kendilerini
geliştirmeye uygun hazırlanmış olması yanında
gramer kurallarına uygunluğu bakımından iyi
hazırlanmış olduğu görülmektedir. Bununla birlikte
incelenen ders kitabındaki soruların öğrencileri
araştırmaya ve problem çözmeye özendirmesi düzeyi orta düzeydedir ve
olumlu sayılabilecek özellikler arasındadır. Ancak
sorunların çeşitlilik göstermemesi ve farklı ölçme türlerine yer
vermemesi, öğrencileri değerlendirmek için örnek gözlem formları
içermemesi, testler ya da diğer soru türleri için nasıl
uygulanacaklarına yönelik açıklayıcı bilgiler
sunmaması ve soruların cevap anahtarının bulunmaması,
bir ders kitabında yer alması gereken ölçme ve değerlendirme
ögelerine göre önemli bir eksikliktir. Sonuç olarak kitap, ölçme ve
değerlendirme ölçütlerine uygunluk bakımından (2.82) ORTA
düzeydedir.
Tablo 2: Orta
Öğretim “Lise Coğrafya” Adlı Ders Kitaplarının Ölçme
ve Değerlendirme
Ölçütleri Bakımından Nitelikleri
|
ÖLÇÜTLER1
|
1 SIRA NOLU KİTAP
|
2 SIRA NOLU KİTAP
|
HİÇ
|
AZ
|
ORTA
|
İYİ
|
ÇOK İYİ
|
HİÇ
|
AZ
|
ORTA
|
İYİ
|
ÇOK İYİ
|
|
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
|
Soruların öğrencilerin
yaşına ve seviyesine uygunluğu
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
Soruların
çeşitlilik göstermesi
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
Soruların
sayısı
|
|
|
|
X
|
|
|
|
X
|
|
|
|
Soruların
niteliği
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
X
|
|
|
Soruların
öğrencileri geliştirmeye yönelik hazırlaması
|
|
|
|
X
|
|
|
|
X
|
|
|
|
Soruların
gramer kurallarına uygunluğu
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
Soruların
öğrencileri araştırmaya, problem çözmeye özendirme düzeyi
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
Öğrencileri
değerlendirmek için örnek gözlem formları
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
|
Testler ya da
diğer soru türleri için nasıl uygulanacaklarına yönelik
açıklayıcı bilgiler
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
|
Soruların cevap
anahtarının olması
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
|
Farklı ölçme türlerine
yer verilme düzeyi
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
ORTALAMA
|
2.82 (ORTA)
|
2.55 (ORTA)
|
Tablo 2’ye dikkat edilirse, inceleme
kapsamındaki 2 sıra no’lu kitapta yer alan soruların;
niteliği, öğrencilerin yaşına ve seviyesine ve gramer
kurallarına uygunluğu bakımından iyi ölçüt
taşıdığı görülmektedir. Bununla birlikte
soruların sayısı, öğrencileri araştırmaya ve
problem çözmeye özendirmesi ve öğrencilerin kendilerini geliştirmeye
uygunluğu ise orta düzeydedir. Sözü edilen nitelikler; ölçme ve
değerlendirme ölçütleri bakımından olumlu sayılabilecek
özelliklerdir. Ancak sorular çeşitlilik göstermemekle birlikte,
farklı ölçme türlerine de yer vermemektedir. Öğrencileri değerlendirmek
amacıyla örnek gözlem formlarının bulunmaması, test ve
diğer soruların nasıl çözüleceğine dair
açıklayıcı bilgilerin olmaması ve soruları cevap
anahtarlarının kitapta yer almaması da bir ders kitabında
bulunması gereken ölçme ve değerlendirme ögelerine göre önemli bir
eksikliktir. Sonuç olarak kitap ölçme ve değerlendirme ölçütlerine
uygunluk bakımından (2.55) ORTA niteliği
taşımaktadır.
Tablo 3’ü yakından gözden
geçirirsek; orta öğretim coğrafya ders kitaplarından üç
sıra no’lu kitapta yer alan soruların; öğrencilerin
yaşına ve seviyesine uygunluğu, soruların sayısı,
öğrencilerin kendilerini geliştirmeye uygun
hazırlanmış olması ile gramer kurallarına
uygunluğu bakımından iyi hazırlanmış olduğu
görülmektedir. Bununla birlikte incelenen ders kitabındaki soruların
niteliği ve öğrencileri araştırmaya ve problem çözmeye
özendirmesi düzeyi orta düzeydedir. Ancak bu nitelikler olumlu
sayılabilecek özellikler arasındadır. Buna
karşılık sorunların çeşitlilik göstermemesi ve
farklı ölçme türlerine yer verilmemesi, öğrencileri
değerlendirmek için örnek gözlem formları içermemesi, testler ya da
diğer soru türleri için nasıl uygulanacaklarına yönelik
açıklayıcı bilgilerin ve soruların cevap
anahtarının bulunmaması, bir ders kitabında yer alması
gereken ölçme ve değerlendirme ögelerine göre önemli bir eksikliktir.
Sonuç olarak kitap, ölçme ve değerlendirme ölçütlerine uygunluk
bakımından (2.64) ORTA düzeydedir.
Tablo 3: Orta
Öğretim “Türkiye’nin Beşeri ve Ekonomik Coğrafyası”
Adlı Ders
Kitaplarının Ölçme ve Değerlendirme Ölçütleri
Bakımından Nitelikleri
|
ÖLÇÜTLER
|
3 SIRA NOLU KİTAP
|
4 SIRA NOLU KİTAP
|
HİÇ
|
AZ
|
ORTA
|
İYİ
|
ÇOK İYİ
|
HİÇ
|
AZ
|
ORTA
|
İYİ
|
ÇOK İYİ
|
|
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
|
Soruların öğrencilerin
yaşına ve seviyesine uygunluğu
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
Soruların
çeşitlilik göstermesi
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
Soruların
sayısı
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
Soruların
niteliği
|
|
|
X
|
|
|
|
|
|
X
|
|
|
Soruların
öğrencileri geliştirmeye yönelik hazırlaması
|
|
|
|
X
|
|
|
|
X
|
|
|
|
Soruların
gramer kurallarına uygunluğu
|
|
|
|
X
|
|
|
|
X
|
|
|
|
Soruların
öğrencileri araştırmaya, problem çözmeye özendirme düzeyi
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
Öğrencileri
değerlendirmek için örnek gözlem formları
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
|
Testler ya da
diğer soru türleri için nasıl uygulanacaklarına yönelik
açıklayıcı bilgiler
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
|
Soruların cevap
anahtarının olması
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
|
Farklı ölçme
türlerine yer verilme düzeyi
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
ORTALAMA
|
2.64 (ORTA)
|
2.55 (ORTA)
|
Tablo 3’e dikkat edilirse; orta
öğretim coğrafya ders kitaplarından dört sıra no’lu kitapta
yer alan soruların; öğrencilerin yaşına ve seviyesine
uygunluğu, soruların
sayısı ve niteliği bakımından iyi hazırlanmış
olduğu görülmektedir. Bununla birlikte incelenen ders kitabındaki
soruların öğrencileri araştırmaya ve problem çözmeye
özendirmesi düzeyi, gramer kurallarına uygunluğu ve soruların
öğrencilerin kendilerini geliştirmeye yönelik hazırlanması
ise orta düzeydedir. Ancak bu nitelikler olumlu sayılabilecek özellikler
arasındadır. Buna karşılık soruların
çeşitlilik göstermemesi ve farklı ölçme türlerine yer verilmemesi,
öğrencileri değerlendirmek için örnek gözlem formları
içermemesi, testler ya da diğer soru türleri için nasıl
uygulanacaklarına yönelik açıklayıcı bilgilerin ve cevap
anahtarının bulunmaması, bir ders kitabında yer alması
gereken ölçme ve değerlendirme ögelerine göre önemli bir eksikliktir.
Sonuç olarak kitap, ölçme ve değerlendirme ölçütlerine uygunluk
bakımından (2.55) ORTA düzeydedir.
Tablo 4: Orta
Öğretim “Türkiye Coğrafyası (Fiziki)” Adlı Ders
Kitaplarının
Ölçme ve
Değerlendirme Ölçütleri
Bakımından Nitelikleri
ÖLÇÜTLER
|
Beşinci
Kitap
|
Altıncı
Kitap
|
Yedinci
Kitap
|
|
HİÇ
|
AZ
|
ORTA
|
İYİ
|
ÇOK İYİ
|
HİÇ
|
AZ
|
ORTA
|
İYİ
|
ÇOK İYİ
|
HİÇ
|
AZ
|
ORTA
|
İYİ
|
ÇOK İYİ
|
|
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
|
Soruların öğrencilerin
yaşına ve seviyesine uygunluğu
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
|
X
|
|
Soruların
çeşitlilik göstermesi
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
X
|
|
|
|
|
Soruların
sayısı
|
|
|
X
|
|
|
|
|
|
|
X
|
|
X
|
|
|
|
|
Soruların
niteliği
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
X
|
|
|
|
Soruların
öğrencileri geliştirmeye yönelik hazırlaması
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
X
|
|
|
|
Soruların
gramer kurallarına uygunluğu
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
Soruların
öğrencileri araştırmaya, problem çözmeye özendirme düzeyi
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
X
|
|
|
Öğrencileri
değerlendirmek için örnek gözlem formları
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
|
Testler ya da
diğer soru türleri için nasıl uygulanacaklarına yönelik
açıklayıcı bilgiler
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
|
Soruların cevap
anahtarının olması
|
|
|
|
|
X
|
|
|
|
|
X
|
X
|
|
|
|
|
|
Farklı ölçme
türlerine yer verilme düzeyi
|
|
|
|
|
x
|
|
|
|
|
X
|
|
X
|
|
|
|
|
ORTALAMA
|
3.64 (İYİ)
|
3.91 (İYİ)
|
2.55 (ORTA)
|
Tablo 4’ü gözden
geçirirsek; orta öğretim coğrafya ders kitaplarından beş
sıra no’lu kitapta yer alan soruların; çeşitli soru türlerinden
oluşması, soruların cevap anahtarlarının
bulunması ve farklı ölçme türlerine yer verilmesi çok iyi bir ölçme ve değerlendirme
yaklaşımıdır. Buna ilaveten soruların niteliği,
öğrencilerin yaşına ve seviyesine uygunluğu, kendilerini
geliştirmeye uygun hazırlanmış olması, gramer
kurallarına uygunluğu ve öğrencileri araştırmaya ve
problem çözmeye özendirmesi bakımından iyi hazırlanmış
olduğu görülmektedir. Bununla birlikte incelenen ders kitabındaki
soruların sayısı orta düzeydedir. Buna karşılık
kitabın öğrencileri değerlendirmek için örnek gözlem
formları içermemesi, testler ya da diğer soru türleri için nasıl
uygulanacaklarına yönelik açıklayıcı bilgilerin
bulunmaması bir ders kitabında yer alması gereken ölçme ve
değerlendirme ögelerine göre önemli eksiklikler arasındadır.
Sonuç olarak kitap, ölçme ve değerlendirme ölçütlerine uygunluk
bakımından (3.64) İYİ düzeydedir.
Tablo 4’ü gözden geçirmeye devam
edersek; orta öğretim coğrafya ders kitaplarından altı
sıra no’lu kitapta yer alan soruların; sayısı,
çeşitlilik göstermesi, öğrencileri araştırmaya ve problem
çözmeye özendirmesi, soruların cevap anahtarının bulunması
ve farklı ölçme türlerine yer vermesi bakımından çok iyi
tasarlanmıştır. Buna ilaveten soruların öğrencilerin
yaşına ve seviyesine uygunluğu, niteliği, kendilerini
geliştirmeye yönelik hazırlanmış olması ve gramer
kurallarına uygunluğu bakımından da iyi
düşünülmüş olduğu görülmektedir. Buna karşılık
kitabın öğrencileri değerlendirmek için örnek gözlem
formları içermemesi, testler ya da diğer soru türleri için nasıl
uygulanacaklarına yönelik açıklayıcı bilgilerin
bulunmaması bir ders kitabında yer alması gereken ölçme ve
değerlendirme ögelerine göre eksiklikler taşıdığı
anlaşılmaktadır. Sonuç olarak kitap, ölçme ve değerlendirme
ölçütlerine uygunluk bakımından (3.91) İYİ düzeydedir.
Tablo 4’e dikkat edilirse; orta öğretim
coğrafya ders kitaplarından yedi sıra no’lu kitapta yer alan
soruların; öğrencilerin yaşına ve seviyesine uygunluk
bakımından çok iyi tasarlanmıştır. Bununla birlikte
soruların gramer kurallarına uygunluğu ve öğrencileri
araştırmaya ve problem çözmeye özendirmesi düzeyi
bakımından iyi hazırlanmış olduğu görülmektedir.
Söz konusu ders kitabındaki soruların niteliği ve soruların
öğrencilerin kendilerini geliştirmeye yönelik hazırlanması
bakımından ise orta düzeydedir. Ancak bu nitelikler olumlu
sayılabilecek özellikler arasında sayılabilir. Buna
karşılık sorunların çeşitlilik göstermemesi,
soruların sayısı ve farklı ölçme türlerine yer vermemesi,
öğrencileri değerlendirmek için örnek gözlem formları içermemesi,
testler ya da diğer soru türleri için nasıl uygulanacaklarına yönelik
açıklayıcı bilgilerin ve cevap anahtarının
bulunmaması, ders kitabında yer alması gereken ölçme ve
değerlendirme ögelerine göre önemli bir eksikliktir. Sonuç olarak kitap,
ölçme ve değerlendirme ölçütlerine uygunluk bakımından (2.55)
ORTA düzeydedir.
Tablo 5’i yakından gözden geçirirsek;
orta öğretim coğrafya ders kitaplarından sekiz sıra no’lu
kitapta yer alan soruların; öğrencilerin yaşına, seviyesine
ve gramer kurallarına uygunluğu, kendilerini geliştirmeye
yönelik hazırlanmış olması ve öğrencileri araştırmaya ve
problem çözmeye özendirmesi bakımından iyi hazırlanmış
olduğu görülmektedir. Bununla birlikte incelenen ders kitabındaki
soruların niteliği ve sayısı ise orta düzeydedir.
Fakat bu nitelikler olumlu
sayılabilecek özellikler arasındadır. Buna
karşılık kitapta farklı ölçme türlerine yer verilmemesi,
öğrencileri değerlendirmek için örnek gözlem formları
içermemesi, testler ya da diğer soru türleri için nasıl
uygulanacaklarına yönelik açıklayıcı bilgilerin ve
soruların cevap anahtarının bulunmaması, bir ders
kitabında yer alması gereken ölçme ve değerlendirme ögelerine
göre önemli bir eksikliktir. Sonuç olarak kitap, ölçme ve değerlendirme
ölçütlerine uygunluk bakımından (2.64) ORTA düzeydedir.
Tablo
5’e dikkat edilirse; orta öğretim coğrafya ders kitaplarından
dokuz sıra no’lu kitapta yer alan soruların; öğrencilerin
yaşına ve seviyesine uygun olduğu, soruların
sayısı, niteliği, kendilerini geliştirmeye uygun
hazırlanmış olması, gramer kurallarına uygunluğu
ve araştırmaya ve problem çözmeye özendirmesi bakımından
iyi hazırlanmış olduğu görülmektedir. Buna
karşılık sorunların çeşitlilik göstermemesi ve
farklı ölçme türlerine yer verilmemesi, öğrencileri
değerlendirmek için örnek gözlem formları içermemesi, testler ya da
diğer soru türleri için nasıl uygulanacaklarına yönelik
açıklayıcı bilgilerin ve soruların cevap
anahtarının bulunmaması, bir ders kitabında yer alması
gereken ölçme ve değerlendirme ögelerine göre önemli bir eksikliktir.
Sonuç olarak kitap, ölçme ve değerlendirme ölçütlerine uygunluk
bakımından (2.82) ORTA düzeydedir.
Tablo 5: Orta Öğretim “Ülkeler
Coğrafyası” Adlı Ders Kitaplarının Ölçme ve
Değerlendirme Ölçütleri
Bakımından Nitelikleri
ÖLÇÜTLER
|
Sekizinci Kitap
|
Dokuzuncu
Kitap
|
Onuncu
Kitap
|
|
HİÇ
|
AZ
|
ORTA
|
İYİ
|
ÇOK İYİ
|
HİÇ
|
AZ
|
ORTA
|
İYİ
|
ÇOK İYİ
|
HİÇ
|
AZ
|
ORTA
|
İYİ
|
ÇOK İYİ
|
|
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
1
|
2
|
3
|
4
|
